Η δημοκρατία ως ανοιχτή διαδικασία κοινωνικού μετασχηματισμού

• Με αφορμή την εμπειρία του φοιτητικού κινήματος στη Σερβία, το κείμενο επιχειρεί να εξετάζει τη σχέση κοινωνικών κινημάτων, πολιτικών κομμάτων και κρατικής εξουσίας, θέτοντας στο επίκεντρο τη δημοκρατία ως ανοιχτή διαδικασία κοινωνικού μετασχηματισμού. Μια διαδικασία που δεν περιορίζεται στη λειτουργία των θεσμών και στη λήψη αποφάσεων, αλλά αναπτύσσεται μέσα από τη συλλογική δράση, τη συμμετοχή και την αμφισβήτηση των υφιστάμενων σχέσεων εξουσίας. Η δημοκρατία, έτσι, δεν αποτελεί μόνο έναν πολιτικό στόχο, αλλά και τη διαδικασία μέσα από την οποία δημιουργούνται νέες μορφές οργάνωσης και δυνατότητες κοινωνικής χειραφέτησης.

 του Γιώργου Καλαντζόπουλου  

1. Η πολιτική ανατροπή και η δυσκολία αναγνώρισης του καινούργιου

Η εμπειρία του φοιτητικού κινήματος στη Σερβία και η ανάδειξη της «Φοιτητικής Λίστας» σε κοινοβουλευτική πλειοψηφία θέτουν ερωτήματα που υπερβαίνουν τη σημασία μιας κυβερνητικής ανατροπής. Ένα κοινωνικό κίνημα, που αναπτύχθηκε έξω από τους παραδοσιακούς κομματικούς μηχανισμούς, χωρίς αναγνωρισμένη κεντρική ηγεσία και χωρίς εξαρχής συγκροτημένο κυβερνητικό πρόγραμμα, δημιούργησε νέες μορφές συλλογικής οργάνωσης και πολιτικής εκπροσώπησης.

Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον δεν βρίσκεται αποκλειστικά στο εκλογικό αποτέλεσμα, αλλά στη διαδικασία μέσα από την οποία ένα κοινωνικό κίνημα συγκροτήθηκε σε πολιτικό υποκείμενο και αμφισβήτησε στην πράξη την αποκλειστικότητα των κομμάτων στην παραγωγή πολιτικής εκπροσώπησης.

Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί ένα γενικότερο θεωρητικό πρόβλημα: κατά πόσο τα εργαλεία με τα οποία αναλύουμε την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα μας επιτρέπουν να αναγνωρίσουμε το ιστορικά καινούργιο;

Η παραδοσιακή Αριστερά διαθέτει μια σημαντική θεωρητική κληρονομιά για τις κοινωνικές τάξεις, το κράτος, τα κόμματα και τα κοινωνικά κινήματα. Ωστόσο, η εφαρμογή προϋπαρχουσών κατηγοριών δεν εξασφαλίζει πάντοτε την κατανόηση μιας συγκεκριμένης ιστορικής διαδικασίας.

Η κατάταξη ενός κινήματος ως επαναστατικού ή μεταρρυθμιστικού, αστικού ή εργατικού, αντικαπιταλιστικού ή διαχειριστικού μπορεί να είναι χρήσιμη, αλλά δεν αρκεί για να εξηγήσει πώς αυτό δημιουργήθηκε, πώς οργανώθηκε και ποιες νέες δυνατότητες διαμόρφωσε.

Η διαπίστωση, για παράδειγμα, ότι η Φοιτητική Λίστα δεν αμφισβητεί τις καπιταλιστικές σχέσεις ιδιοκτησίας δεν εξηγεί την κοινωνική δυναμική του κινήματος ούτε την ιδιαίτερη μορφή πολιτικής εκπροσώπησης που ανέδειξε.

Η ταξινόμηση ενός πολιτικού φαινομένου δεν ισοδυναμεί με την εξήγησή του.

Αν η θεωρία αντιμετωπίζει την ιστορία αποκλειστικά ως πεδίο επιβεβαίωσης ήδη διαμορφωμένων συμπερασμάτων, κινδυνεύει να μην αναγνωρίσει τις δυνατότητες που δημιουργούνται μέσα από την ίδια την πολιτική πράξη.

Το ασήκωτο βάρος της ΕΡΤ…

Η διοίκηση της ΕΡΤ αποφάσισε να μην εγκρίνει τον δεύτερο κύκλο της επιτυχημένης μαύρης κωμωδίας/κοινωνικής σειράς «Το Παιδί» για την τηλεοπτική περίοδο 2026-2027, παρά τις αρχικές θετικές εισηγήσεις και την υψηλή απήχησή της στο κοινό. Η σειρά σημείωσε ιδιαίτερη επιτυχία στην πλατφόρμα ERTFLIX, ενώ προκάλεσε έντονη συζήτηση και μεγάλη απήχηση (hype) στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Επισήμως, η ΕΡΤ απέδωσε την απόφαση σε οικονομικούς περιορισμούς και στο αυξημένο κόστος παραγωγής. Ωστόσο, το γεγονός ότι διακόπηκε μια σειρά με τόσο ιδιαίτερο περιεχόμενο ενίσχυσε την εντύπωση πως η διοίκηση επιδίωξε να απαλλαγεί από ένα πολιτικά και θεσμικά δύσκολα διαχειρίσιμο βάρος.

Η σύνδεση ανάμεσα στον πραγματικό Βασίλη Παλαιοκώστα και τον φανταστικό χαρακτήρα Νίκο Παλαιονίκο, τον οποίο υποδύεται ο Αλέξανδρος Λογοθέτης, είναι εμφανής. Ο σεναριογράφος Παναγιώτης Ιωσηφέλης χρησιμοποίησε τον Παλαιονίκο ως μια προφανή, σχεδόν «φωτογραφική», αναφορά στον πλέον γνωστό καταζητούμενο της χώρας, δανειζόμενος βασικά στοιχεία της δημόσιας εικόνας και της μυθολογίας που τον συνοδεύει.

Όταν ανακοινώθηκε η απόφαση της ΕΡΤ, οι αντιδράσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ήταν άμεσες. Στο X (πρώην Twitter) και σε τηλεοπτικά φόρουμ κυριάρχησαν σχόλια σύμφωνα με τα οποία «η ΕΡΤ τρόμαξε από το ίδιο της το σενάριο». Πολλοί τηλεθεατές συνέδεσαν ευθέως τη διακοπή της σειράς με το περιεχόμενό της, εκτιμώντας ότι η δημόσια τηλεόραση δεν άντεξε το βάρος μιας τόσο ευθείας σατιρικής ή συμβολικής αναφοράς. Όσοι είχαν ήδη αντιληφθεί το λογοπαίγνιο ανάμεσα στα ονόματα Παλαιονίκος και Παλαιοκώστας θεώρησαν ότι η εξέλιξη επιβεβαίωνε την ανάγνωσή τους, ενώ η σκηνή της αναφοράς στην απόδραση με ελικόπτερο έγινε αμέσως viral.

Η Κική και Κοκό θα κατέβουν μαζί στις εκλογές;

“Ο Βαροφάκης γράφει στα παλαιότερα των υποδημάτων του κόμματα και συλλογικότητες, και καλεί στελέχη κομμάτων να μπουν στα ψηφοδέλτιά του ως προσωπικότητες”.  Mια φράση που διακινείται σε αρκετά social media, με αρκετή δόση υποκρισίας. Η αλήθεια είναι άλλη.

Δεν είναι ο Βαρουφάκης, αλλά η πλειοψηφία των Αριστερών, που γράφει “στα παλαιότερα των υποδημάτων του κόμματα και συλλογικότητες” της υπαρκτής Αριστεράς, και το κάνει όταν και όπως το καταλαβαίνει. Δεν είναι θέμα αστικής ευγένειας αλλά στάση χειραφέτησης απέναντι σε μηχανισμούς και τις χειραγωγητικές πρακτικές που χρησιμοποιούν.

Ο βασικός υπαρξιακός δείκτης για την Αριστερά, είναι το «μαζικό κόμμα». Η απουσία μαζικού κόμματος είναι η πρώτο σημάδι της κρίσης της. Αυτή είναι η μόνη “συλλογικότητα” η οποία αξίζει τον σεβασμό των Αριστερών.

Σήμερα υπάρχουν πολλές οργανώσεις που μιλάνε στο όνομα της Αριστεράς, αλλά υπάρχουν και πολλοί περισσότεροι Αριστεροί, που δεν έχουν κόμμα. Πρόκειται για μια δισυπόστατη μορφή ύπαρξης της Αριστεράς, η οποία αγνοείται επιδεικτικά στα πολιτικά κομπρεμί των οργανωμένων ομάδων που προβάλλονται συνήθως ως “ενωτικές πρωτοβουλίες”.

Η ιστορία έχει δείξει, ότι ούτε οι αυτοδύναμες οικοδομήσεις, ούτε τα ενωτικά εγχειρήματα είχαν κανένα αποτέλεσμα, είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος: Η «ενότητα» είναι απαίτηση για την ανάγκη του πως οι Αριστεροί θα αποκτήσουν το κόμμα τους, και όχι η απάντηση στην ερώτηση: πως θα διαπραγματευτούν μεταξύ τους αναξιόπιστα πολιτικά μορφώματα για να ιδρύσουν τα δικά τους καρτέλ ή να διευρύνουν την εκλογική πελατεία για το μαγαζάκι τους…

Η επιλογή, να φτιάξουμε πρώτα το κόμμα (ως την οργάνωση της “πρωτοπορίας”) και μετά θα δούμε πως θα γίνει μαζικό, κατέληξε σε μια συσίφια πορεία - διασπάσεων και συγκολλήσεων - από την εποχή της μεταπολίτευσης μέχρι σήμερα, διευρύνοντας ένα χάσμα στο εσωτερικό της: Την απόσταση ανάμεσα στον κόσμο της Αριστεράς και τους πολιτικούς μηχανισμούς της. Αυτή είναι μια πραγματική κατάσταση που δεν θα πρέπει να υποτιμούσε τις πολιτικές της συνεπαγωγές...

Την πρόταση του Βαρουφάκη εγώ την αντιλαμβάνομαι ως μια πρόταση την συγκρότηση ενός εκλογικού κατεβάσματος με βάση μια εκλογική “λίστα”, η οποία περιέχει μια άποψη για το πως οργανωμένες δυνάμεις πιθανόν να μπορούν να συμμετέχουν σε αυτή, με δεδομένη την εμπειρία και τα προβλήματα που έχουν αναδειχθεί από ανάλογα εγχειρήματα διαβούλευσης μεταξύ αυτών των “συλλογικοτήτων”, που αυτοπροβάλλονται ως αυταξίες…

Στόχος είναι η εκλογική καταγραφή ενός ευρύτερου συνόλου ρευμάτων κινηματικών και πολιτικών δυνάμεων με μια πολιτική στοχοθεσία που την περιγράφει με το όνομα “επανάκτηση”. Όλα αυτά είναι θέματα προς συζήτηση, η οποία επιχειρεί να αναζητήσει μια απάντηση με βάση την υπαρκτή κατάσταση της Αριστεράς:

- Το ζητούμενο δεν είναι αν τα βρει η Κική με την Κοκό, αλλά πως θα συνευρεθούν οι Αριστεροί μεταξύ τους, και αυτοί που αγαπάνε και την Κική και την Κοκό, και αυτοί που αγαπάνε μόνον την Κική ή την Κοκό, αλλά και αυτοί πουν δεν αγαπούν καμία απ’ αυτές…

Τέλος, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως στόχος της “ενότητας” της Αριστεράς είναι ένα ζήτημα που κρίνεται πρώτιστα στους κοινωνικούς αγώνες και στα κινήματα και όχι στις κοινοβουλευτικές εκπροσωπήσεις. Και σε αυτό το πεδίο, το ΜέΡΑ25 έχει καταγράψει την ενωτική του πρακτική, με τρόπους που δεν δέχονται αμφισβήτηση…

Η ρευστότητα ως ρητορική της ηγεμονίας

Όταν η κατασκευή αντιμετωπίζεται κυρίως ως επενδυτικό προϊόν με σκοπό το οικονομικό κέρδος, η εξωτερική της μορφή συνήθως αποκτά έντονη συμβολική ισχύ.

- Ένα κείμενο που αναφέρεται σε κάποιες άλλες πλευρές, πέρα από τις οικονομικές σχέσεις, που διαμορφώνουν την παραγωγή του κτισμένου περιβάλλοντος και εμπεδώνουν κοινωνικούς συσχετισμούς:

 (αρχιτεκτονική για ...drones)

Στην αρχιτεκτονική της κατοικίας αντανακλώνται τρόποι παραγωγής, κοινωνικοί ανταγωνισμοί και ανθρωπολογικά πρότυπα. Ακόμα και όταν η κατασκευή της λειτουργεί πρωτίστως ως μέσο δημιουργίας οικονομικών αποδόσεων, δεν παύει να έχει συμβολική και αναπαραστατική δραστικότητα. Η μορφή της κατοικίας συνεισφέρει στη συγκρότηση υποκειμενικοτήτων και συλλογικών ταυτοτήτων και έμμεσα εμπλέκεται στην εκδίπλωση ευρύτερων στρατηγικών για ηγεμονία.

…

Ο στοχαστής Zygmunt Bauman, αναλύοντας τη «Ρευστή Νεωτερικότητα», είχε εντοπίσει, ειδικά για τις παγκόσμιες ελίτ, μια αυξανόμενη αίσθηση αποσύνδεσης από το τοπικό. «Οι άνθρωποι του “άνω διαζώματος”» έγραφε «δεν ανήκουν στον χώρο όπου κατοικούν, αφού οι μέριμνές τους βρίσκονται αλλού. (…) δεν έχουν κανένα άλλο επενδεδυμένο ενδιαφέρον στην πόλη στην οποία βρίσκονται οι κατοικίες τους. (…) Από κάθε άποψη, οι σημερινές ελίτ είναι αδιάφορες για τα ζητήματα της πόλης “τους”, η οποία αποτελεί απλώς μια τοποθεσία μεταξύ πολλών άλλων.» Αντιμετωπίζουν έτσι την κατοικία σαν ένα ερημητήριο όπου έχουν φυσική παρουσία μέσα στην πόλη αλλά κοινωνικά και πνευματικά είναι έξω από αυτήν. Ωστόσο όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι αναστέλλεται τελείως η ανάγκη αποκρυστάλλωσης κι εγγραφής μιας ταυτότητας στον χώρο. Ακόμα και η κοσμοπολίτικη ελίτ επιθυμεί σε κάποιον βαθμό να εκφράσει τη διακριτή παρουσία της στην πόλη. Με έναν τρόπο που θα δηλώνει τόσο την χειραφέτησή της από την αμεσότητα του τόπου και της κοινωνίας, όσο και τη συμβολική επικυριαρχία στο ευρύτερο πεδίο.

…