Η ρευστότητα ως ρητορική της ηγεμονίας

Όταν η κατασκευή αντιμετωπίζεται κυρίως ως επενδυτικό προϊόν με σκοπό το οικονομικό κέρδος, η εξωτερική της μορφή συνήθως αποκτά έντονη συμβολική ισχύ.

- Ένα κείμενο που αναφέρεται σε κάποιες άλλες πλευρές, πέρα από τις οικονομικές σχέσεις, που διαμορφώνουν την παραγωγή του κτισμένου περιβάλλοντος και εμπεδώνουν κοινωνικούς συσχετισμούς:

Στην αρχιτεκτονική της κατοικίας αντανακλώνται τρόποι παραγωγής, κοινωνικοί ανταγωνισμοί και ανθρωπολογικά πρότυπα. Ακόμα και όταν η κατασκευή της λειτουργεί πρωτίστως ως μέσο δημιουργίας οικονομικών αποδόσεων, δεν παύει να έχει συμβολική και αναπαραστατική δραστικότητα. Η μορφή της κατοικίας συνεισφέρει στη συγκρότηση υποκειμενικοτήτων και συλλογικών ταυτοτήτων και έμμεσα εμπλέκεται στην εκδίπλωση ευρύτερων στρατηγικών για ηγεμονία.

…

Ο στοχαστής Zygmunt Bauman, αναλύοντας τη «Ρευστή Νεωτερικότητα», είχε εντοπίσει, ειδικά για τις παγκόσμιες ελίτ, μια αυξανόμενη αίσθηση αποσύνδεσης από το τοπικό. «Οι άνθρωποι του “άνω διαζώματος”» έγραφε «δεν ανήκουν στον χώρο όπου κατοικούν, αφού οι μέριμνές τους βρίσκονται αλλού. (…) δεν έχουν κανένα άλλο επενδεδυμένο ενδιαφέρον στην πόλη στην οποία βρίσκονται οι κατοικίες τους. (…) Από κάθε άποψη, οι σημερινές ελίτ είναι αδιάφορες για τα ζητήματα της πόλης “τους”, η οποία αποτελεί απλώς μια τοποθεσία μεταξύ πολλών άλλων.» Αντιμετωπίζουν έτσι την κατοικία σαν ένα ερημητήριο όπου έχουν φυσική παρουσία μέσα στην πόλη αλλά κοινωνικά και πνευματικά είναι έξω από αυτήν. Ωστόσο όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι αναστέλλεται τελείως η ανάγκη αποκρυστάλλωσης κι εγγραφής μιας ταυτότητας στον χώρο. Ακόμα και η κοσμοπολίτικη ελίτ επιθυμεί σε κάποιον βαθμό να εκφράσει τη διακριτή παρουσία της στην πόλη. Με έναν τρόπο που θα δηλώνει τόσο την χειραφέτησή της από την αμεσότητα του τόπου και της κοινωνίας, όσο και τη συμβολική επικυριαρχία στο ευρύτερο πεδίο.

…
Ο αρχιτέκτονας Douglas Spencer, στο βιβλίο του «Η αρχιτεκτονική του νεοφιλελευθερισμού», έχει αναδείξει την πολύπλευρη συμπόρευση της σύγχρονης αρχιτεκτονικής με τη νεοφιλελεύθερη θεολογία της αγοράς. Έχει αναλύσει πώς οι σταρ της αρχιτεκτονικής ενσωματώνουν στις μεθοδολογικές και σχεδιαστικές προσεγγίσεις τους θεωρητικές αρχές του σύγχρονου μανατζερισμού και της επιχειρηματικής φιλοσοφίας. Πώς μεταφράζονται σε χωρικά μοτίβα κάποια οργανωτικά μοντέλα που προέκυψαν από τη διαχείριση της πολυπλοκότητας και τυχαιότητας των χρηματοπιστωτικών συστημάτων. Και γενικά ανέδειξε τη συμβολή της σύγχρονης αρχιτεκτονικής στην παγίωση σχέσεων κυριαρχίας και στη φυσικοποίηση της ευελιξίας και τη σχετικοποίηση των κοινωνικών αξιών που επιβάλλει ο καπιταλισμός.

Παράλληλα, ο Spencer ανέλυσε σε βάθος την υιοθέτηση από τους αρχιτέκτονες της φιλοσοφικής έννοιας του smooth space που εισήγαγαν οι Gilles Deleuze και Felix Guattari. Πολύ απλουστευτικά, η έννοια του «ομαλού χώρου» αντιπροσωπεύει μια επικράτεια τοπολογικής ελευθερίας, ανάπτυξης παραλλαγών και διαφορών και ενός συνεχούς γίγνεσθαι, μέσα στην οποία το υποκείμενο μπορεί να κινείται αβίαστα. Οι ίδιοι οι Deleuze και Guattari υπήρξαν επιφυλακτικοί για τη ριζοσπαστική δραστικότητα μιας κυριολεκτικής αντιστοίχισης των εννοιών τους σε πραγματικούς χώρους, ισχυριζόμενοι, μεταξύ άλλων: «φυσικά, οι ομαλοί χώροι δεν είναι από μόνοι τους απελευθερωτικοί.(…) Ποτέ μην πιστέψετε ότι ένας ομαλός χώρος θα είναι αρκετός για να μας σώσει».

….

Συμπερασματικά, η συγκεκριμένη τάση σε πολυκατοικίες της Αθήνας αποτελεί ένα φαινόμενο όπου διασταυρώνονται η πολιτική οικονομία της κατοικίας με έναν ασυγκράτητο μορφολογικό φετιχισμό. Αν και ιδιαίτερα μειοψηφική, αυτή η αρχιτεκτονική απολαμβάνει δυσανάλογη δημοσιότητα και εναγκαλίζεται σφιχτά με την κτηματομεσιτική επιθετικότητα στα ακριβά ακίνητα των νοτίων προαστίων. Ως τέτοια, συμβάλλει στη διαμόρφωση ενός νέου αρχιτεκτονικού φαντασιακού για τα μεγαλοαστικά στρώματα. Ειδικά για αυτά που δεν έχουν ρίζες ή συνδέσεις με τον τόπο αλλά εμφατικά αδιαφορούν για τις δεσμεύσεις και την αλληλεπίδραση ενός ανήκειν.

Τα χαρακτηριστικά αυτών των πολυκατοικιών λειτουργούν ως σημαίνοντα μιας ηγεμονικής τάξης, και μάλιστα μιας τάξης σε αναζήτηση νέας ταυτότητας. Στοιχεία όπως η επιδεικτική διαφοροποίηση σε σχέση με τα τοπικά συμφραζόμενα, ο χωροκτητικός χαρακτήρας των μεγάλων προεξοχών και οι συμβολικές υπερθεματίσεις της ρευστότητας κι ευελιξίας συγκροτούν την αρχιτεκτονική ρητορική όχι τόσο μιας ταξικής υπεροχής, όσο της κυριαρχίας του ευέλικτου και περιφερόμενου διεθνούς κεφαλαίου.

Και, παράλληλα, τέτοιες μορφοποιήσεις λειτουργούν ως ένα στρατήγημα απόκρυψης και αμνησίας. Στις όψεις τους απαξιώνεται η γραμματική της πόλης και η επιθυμία για την αποκατάσταση ενός κοινού νοήματος στην αστική συγκρότηση. Ρευστοποιούνται και συμβολικά αμβλύνονται οι κάθε είδους αντιφάσεις και ανταγωνισμοί. Και τέλος, από τις λείες κι αδιατάρακτες φόρμες τους εξοστρακίζεται η διαμεσολάβηση του τρόπου παραγωγής, της χειρωνακτικής πράξης και εργασίας. Μέσα στη φουτουριστική φαντασμαγορία τους όλα βυθίζονται στη γλυκιά νεοφιλελεύθερη νάρκωση.

Αποστάσματα από το κείμενο του Κώστα Μανωλίδη, Καθηγητή Πανεπιστημίου Θεσσαλίας:

Η ρευστότητα ως ρητορική της ηγεμονίας