Η δημοκρατία ως ανοιχτή διαδικασία κοινωνικού μετασχηματισμού

• Με αφορμή την εμπειρία του φοιτητικού κινήματος στη Σερβία, το κείμενο επιχειρεί να εξετάζει τη σχέση κοινωνικών κινημάτων, πολιτικών κομμάτων και κρατικής εξουσίας, θέτοντας στο επίκεντρο τη δημοκρατία ως ανοιχτή διαδικασία κοινωνικού μετασχηματισμού. Μια διαδικασία που δεν περιορίζεται στη λειτουργία των θεσμών και στη λήψη αποφάσεων, αλλά αναπτύσσεται μέσα από τη συλλογική δράση, τη συμμετοχή και την αμφισβήτηση των υφιστάμενων σχέσεων εξουσίας. Η δημοκρατία, έτσι, δεν αποτελεί μόνο έναν πολιτικό στόχο, αλλά και τη διαδικασία μέσα από την οποία δημιουργούνται νέες μορφές οργάνωσης και δυνατότητες κοινωνικής χειραφέτησης.

 του Γιώργου Καλαντζόπουλου  

1. Η πολιτική ανατροπή και η δυσκολία αναγνώρισης του καινούργιου

Η εμπειρία του φοιτητικού κινήματος στη Σερβία και η ανάδειξη της «Φοιτητικής Λίστας» σε κοινοβουλευτική πλειοψηφία θέτουν ερωτήματα που υπερβαίνουν τη σημασία μιας κυβερνητικής ανατροπής. Ένα κοινωνικό κίνημα, που αναπτύχθηκε έξω από τους παραδοσιακούς κομματικούς μηχανισμούς, χωρίς αναγνωρισμένη κεντρική ηγεσία και χωρίς εξαρχής συγκροτημένο κυβερνητικό πρόγραμμα, δημιούργησε νέες μορφές συλλογικής οργάνωσης και πολιτικής εκπροσώπησης.

Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον δεν βρίσκεται αποκλειστικά στο εκλογικό αποτέλεσμα, αλλά στη διαδικασία μέσα από την οποία ένα κοινωνικό κίνημα συγκροτήθηκε σε πολιτικό υποκείμενο και αμφισβήτησε στην πράξη την αποκλειστικότητα των κομμάτων στην παραγωγή πολιτικής εκπροσώπησης.

Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί ένα γενικότερο θεωρητικό πρόβλημα: κατά πόσο τα εργαλεία με τα οποία αναλύουμε την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα μας επιτρέπουν να αναγνωρίσουμε το ιστορικά καινούργιο;

Η παραδοσιακή Αριστερά διαθέτει μια σημαντική θεωρητική κληρονομιά για τις κοινωνικές τάξεις, το κράτος, τα κόμματα και τα κοινωνικά κινήματα. Ωστόσο, η εφαρμογή προϋπαρχουσών κατηγοριών δεν εξασφαλίζει πάντοτε την κατανόηση μιας συγκεκριμένης ιστορικής διαδικασίας.

Η κατάταξη ενός κινήματος ως επαναστατικού ή μεταρρυθμιστικού, αστικού ή εργατικού, αντικαπιταλιστικού ή διαχειριστικού μπορεί να είναι χρήσιμη, αλλά δεν αρκεί για να εξηγήσει πώς αυτό δημιουργήθηκε, πώς οργανώθηκε και ποιες νέες δυνατότητες διαμόρφωσε.

Η διαπίστωση, για παράδειγμα, ότι η Φοιτητική Λίστα δεν αμφισβητεί τις καπιταλιστικές σχέσεις ιδιοκτησίας δεν εξηγεί την κοινωνική δυναμική του κινήματος ούτε την ιδιαίτερη μορφή πολιτικής εκπροσώπησης που ανέδειξε.

Η ταξινόμηση ενός πολιτικού φαινομένου δεν ισοδυναμεί με την εξήγησή του.

Αν η θεωρία αντιμετωπίζει την ιστορία αποκλειστικά ως πεδίο επιβεβαίωσης ήδη διαμορφωμένων συμπερασμάτων, κινδυνεύει να μην αναγνωρίσει τις δυνατότητες που δημιουργούνται μέσα από την ίδια την πολιτική πράξη.

2. Το κράτος και ο εκδημοκρατισμός των σχέσεων εξουσίας

Η συζήτηση για την πολιτική αλλαγή συνδέεται άμεσα με τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε το κράτος.

Στη μαρξιστική επαναστατική παράδοση, ιδιαίτερα στον λενινισμό, το ζήτημα της κρατικής εξουσίας κατέχει κεντρική θέση. Η ανατροπή του αστικού κρατικού μηχανισμού θεωρείται κρίσιμη πολιτική προϋπόθεση για τον μετασχηματισμό των οικονομικών και κοινωνικών σχέσεων.

Η μεταγενέστερη θεωρητική επεξεργασία, με χαρακτηριστική τη συμβολή του Νίκου Πουλαντζά, ανέδειξε το κράτος όχι απλώς ως όργανο μιας κυρίαρχης τάξης, αλλά ως πεδίο στο οποίο συμπυκνώνονται κοινωνικές σχέσεις και συσχετισμοί δύναμης. Από αυτή την οπτική, οι κοινωνικοί ανταγωνισμοί δεν βρίσκονται μόνο έξω από το κράτος. Διαπερνούν τους ίδιους τους θεσμούς του.

Ο εκδημοκρατισμός των κρατικών θεσμών, επομένως, δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζεται ως δευτερεύουσα μεταρρύθμιση σε σχέση με τις αλλαγές στην οικονομία. Μπορεί να αποτελεί ο ίδιος πεδίο κοινωνικού μετασχηματισμού.

Άλλωστε, η πολιτική και η οικονομική εξουσία δεν αποτελούν δύο ανεξάρτητες πραγματικότητες. Οι σχέσεις ιδιοκτησίας, οι αγορές, οι τράπεζες, η εργασία και η κατανομή του κοινωνικού πλούτου συγκροτούνται και αναπαράγονται μέσα από συγκεκριμένες θεσμικές και κρατικές σχέσεις.

 Η πρόσφατη υπόθεση της Alta banka στη Σερβία [1] προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Τα ερωτήματα για τις σχέσεις τραπεζικού κεφαλαίου, δημόσιων επιχειρήσεων, πολιτικής εξουσίας και εποπτικών μηχανισμών δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν ως αποκλειστικά οικονομικά ή αποκλειστικά θεσμικά ζητήματα.

Χρειάζεται, ωστόσο, να διακρίνουμε δύο διαφορετικές αντιλήψεις για τον εκδημοκρατισμό.

Η πρώτη αποβλέπει στη βελτίωση της λειτουργίας του κράτους: στην ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, στην αξιοκρατία, στην καταπολέμηση της διαφθοράς και στη διαφάνεια της δημόσιας διοίκησης.

Η δεύτερη προχωρά περισσότερο. Θέτει το ερώτημα πώς μπορούν οι πολίτες να αποκτούν ουσιαστική δυνατότητα συμμετοχής στη διαμόρφωση των δημόσιων αποφάσεων και ελέγχου των θεσμών που ασκούν εξουσία πάνω τους.

Οι δύο προσεγγίσεις μπορούν να συνυπάρχουν, αλλά δεν ταυτίζονται.

Ο εκδημοκρατισμός του κράτους δεν εξαντλείται στη βελτίωση της λειτουργίας των θεσμών. Αφορά και τη μεταβολή της ίδιας της σχέσης της κοινωνίας με την κρατική εξουσία.

Αυτό είναι ένα κρίσιμο ζήτημα για την αξιολόγηση της σερβικής εμπειρίας: αν οι πολιτικές αλλαγές περιοριστούν στην αντικατάσταση των κυβερνητικών προσώπων και στην αποκατάσταση της θεσμικής νομιμότητας ή αν δημιουργήσουν νέες δυνατότητες κοινωνικής συμμετοχής και ελέγχου.

3. Το κοινωνικό κίνημα και το κόμμα ως διαφορετικά πολιτικά υποκείμενα

Η παραδοσιακή αντίληψη της πολιτικής οργάνωσης αποδίδει συχνά στο κόμμα την πρωτοβουλία διαμόρφωσης της στρατηγικής, την καθοδήγηση των κοινωνικών αγώνων και τη διεκδίκηση της κρατικής εξουσίας.

Το κοινωνικό κίνημα αντιμετωπίζεται τότε ως πεδίο εφαρμογής της κομματικής στρατηγικής.

Η σερβική εμπειρία παρουσιάζει μια διαφορετική διαδικασία.

Δεν προηγήθηκε ένα κόμμα που συγκρότησε το κίνημα για να διεκδικήσει την κυβερνητική εξουσία. Προηγήθηκε ένα κίνημα που, μέσα από τις συλλογικές του διαδικασίες, ανέπτυξε την ανάγκη πολιτικής εκπροσώπησης και δημιούργησε τον αντίστοιχο φορέα. Τα φοιτητικά plenums αποτέλεσαν χώρους συλλογικής λήψης αποφάσεων, οργάνωσης των κινητοποιήσεων και επιλογής των υποψηφίων της Φοιτητικής Λίστας.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η επιλογή των φοιτητών να μη συμμετάσχουν οι ίδιοι στα ψηφοδέλτια. Η κοινωνική δύναμη που συγκρότησε την πολιτική πρωτοβουλία επέλεξε να μη ταυτιστεί οργανωτικά με την κοινοβουλευτική εκπροσώπηση που δημιούργησε.

Αυτό δεν εξασφαλίζει τη μελλοντική αυτονομία του κινήματος. Δημιουργεί όμως μια διαφορετική σχέση ανάμεσα στην κοινωνική κινητοποίηση και στη διαχείριση της κρατικής εξουσίας. Εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία η διάκριση ανάμεσα στο κυβερνητικό και στο κινηματικό πρόγραμμα(περισσότερα εδώ: [2])

Η κυβερνητική διαχείριση λειτουργεί μέσα από θεσμικούς περιορισμούς, διοικητικούς μηχανισμούς, πολιτικούς συμβιβασμούς και αποφάσεις δεσμευτικές για το κοινωνικό σύνολο. Η κοινωνική χειραφέτηση αναπτύσσεται μέσα από την αυτενέργεια των κοινωνικών υποκειμένων, τους συλλογικούς αγώνες και την αμφισβήτηση των υπαρχουσών σχέσεων εξουσίας.

Οι δύο αυτές πολιτικές λογικές δεν ταυτίζονται ούτε μπορούν να ενοποιηθούν απλώς επειδή αναφέρονται σε έναν κοινό στόχο.

Η προσπάθεια οργανωτικής ταύτισης κινήματος, κόμματος και κυβέρνησης μπορεί να οδηγήσει στην υποταγή των κοινωνικών διεκδικήσεων στις ανάγκες της κρατικής διαχείρισης.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο αν ένα κίνημα ή ένα κόμμα μπορεί να μετασχηματίσει το κράτος. Είναι και αν το κράτος θα μετασχηματίσει το κόμμα και το κίνημα που επιχείρησαν να το αλλάξουν.

Η διατήρηση της αυτονομίας και της δυνατότητας σύγκρουσης ανάμεσα στο κίνημα, στην πολιτική εκπροσώπηση και στην κυβέρνηση μπορεί, επομένως, να αποτελεί σημαντική προϋπόθεση της δημοκρατικής αλλαγής.

4. Η εσωκομματική δημοκρατία και το πρόβλημα της αρχηγικής εξουσίας

Η δημοκρατία δεν αφορά μόνο τη σχέση των πολιτών με το κράτος. Αφορά και τον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται και ασκείται η εξουσία μέσα στις ίδιες τις πολιτικές οργανώσεις.

Η παραδοσιακή Αριστερά αντιμετώπισε συχνά τον εκδημοκρατισμό της κοινωνίας ως κεντρικό πολιτικό στόχο, ενώ ταυτόχρονα διατήρησε συγκεντρωτικές και ιεραρχικές μορφές εσωτερικής οργάνωσης.

Έτσι, ένα κόμμα μπορεί να διακηρύσσει την κοινωνική χειραφέτηση και τη λαϊκή κυριαρχία, αλλά να λειτουργεί μέσα από μια περιορισμένη ηγετική ομάδα που διαμορφώνει τις αποφάσεις, ενώ τα μέλη καλούνται κυρίως να τις αποδεχθούν ή να τις εφαρμόσουν.

Το πρόβλημα δεν βρίσκεται αποκλειστικά στο καταστατικό ή στη διαδικασία εκλογής της ηγεσίας. Βρίσκεται στις πραγματικές σχέσεις εξουσίας. Ένας αρχηγός μπορεί να εκλέγεται από χιλιάδες μέλη και ταυτόχρονα να διαθέτει τόσο ισχυρή προσωπική νομιμοποίηση ώστε να περιορίζει τη λειτουργία των συλλογικών οργάνων.

Η άμεση εκλογή του αρχηγού δεν εξασφαλίζει, επομένως, αυτομάτως τη δημοκρατική λειτουργία του κόμματος. Μπορεί ακόμη και να ενισχύει την αρχηγική εξουσία, όταν η προσωπική εκλογική εντολή χρησιμοποιείται απέναντι στις συλλογικές αποφάσεις.

Η εκλογή εκείνων που αποφασίζουν δεν ταυτίζεται με τη συμμετοχή στη διαμόρφωση των ίδιων των αποφάσεων.

Αυτή η διάκριση βρίσκεται στο επίκεντρο της κριτικής για την εσωκομματική δημοκρατία που αναπτύσσεται για τον ΣΥΡΙΖΑ, εδώ: [3]

Η πραγματική δημοκρατία δεν εξασφαλίζεται μόνο από εκλογές, συνέδρια και ψηφοφορίες. Προϋποθέτει ουσιαστική συμμετοχή στον καθορισμό των θεμάτων που συζητούνται, στη διατύπωση των εναλλακτικών προτάσεων και στη διαμόρφωση των πολιτικών επιλογών.

Η ψηφοφορία συχνά καταγράφει έναν συσχετισμό δύναμης που έχει ήδη διαμορφωθεί.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιος καθόρισε τις διαθέσιμες επιλογές και αν οι συμμετέχοντες είχαν πραγματική δυνατότητα να μεταβάλουν το περιεχόμενό τους.

Δεν αρκεί να ψηφίζουν όλοι, όταν λίγοι εξακολουθούν να αποφασίζουν τι μπορεί να τεθεί σε ψηφοφορία.

Η δημοκρατία, επομένως, δεν αποτελεί μόνο διαδικασία επίλυσης διαφωνιών. Είναι και ο τρόπος με τον οποίο συγκροτείται η συλλογική πολιτική βούληση.

Αυτό σημαίνει ότι η οργανωτική μορφή ενός κόμματος δεν είναι ένα δευτερεύον τεχνικό ζήτημα. Αποτελεί μέρος του πραγματικού πολιτικού του περιεχομένου.

5. Η εμπειρία του ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα: Η σχέση προγράμματος και πολιτικών πρακτικών

Η εμπειρία του ΣΥΡΙΖΑ προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της αντίφασης ανάμεσα στις δημοκρατικές διακηρύξεις και στις πραγματικές σχέσεις εσωκομματικής εξουσίας.

Ο ΣΥΡΙΖΑ είχε αναφερθεί στον δημοκρατικό δρόμο προς τον σοσιαλισμό, στη λαϊκή κυριαρχία και στη συμμετοχική δημοκρατία. Ωστόσο η οργανωτική του λειτουργία χαρακτηρίστηκε σταδιακά από την ενίσχυση της αρχηγικής εξουσίας και τον περιορισμό της δυνατότητας των μελών να διαμορφώνουν τη συλλογική πολιτική βούληση.

Η αντίφαση αυτή δεν δημιουργήθηκε αποκλειστικά με την ανάληψη της κυβέρνησης. Υπήρχε ήδη στις οργανωτικές πρακτικές του κόμματος και οξύνθηκε όταν η κυβερνητική ηγεσία απέκτησε πρόσθετους μηχανισμούς εξουσίας.Το δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου 2015 και η μετέπειτα αποδοχή του τρίτου Μνημονίου αποτελούν το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα.

Το 61,31% των εγκύρων ψήφων είχε απορρίψει την προτεινόμενη συμφωνία των δανειστών. Η κυβέρνηση, επικαλούμενη εξαιρετικά πιεστικές οικονομικές συνθήκες, αποδέχθηκε στη συνέχεια διαφορετικό πλαίσιο συμφωνίας, γεγονός που προκάλεσε βαθιά πολιτική σύγκρουση για τη σχέση της κυβερνητικής απόφασης με την εκφρασμένη λαϊκή βούληση.

Για την παρούσα ανάλυση, το κρίσιμο ζήτημα δεν περιορίζεται στην αξιολόγηση της συμφωνίας.

Αφορά τον τρόπο με τον οποίο λήφθηκαν οι αποφάσεις και τη δυνατότητα των κομματικών μελών, των κοινωνικών οργανώσεων και των πολιτών να παρέμβουν ουσιαστικά στη διαμόρφωσή τους.

Όταν μια πολιτική ηγεσία μπορεί να μεταβάλει θεμελιώδεις προγραμματικές δεσμεύσεις επικαλούμενη την κυβερνητική αναγκαιότητα, χωρίς αντίστοιχη συλλογική διαδικασία επανακαθορισμού της πολιτικής, η συμμετοχή υποχωρεί απέναντι στην εξουσία της ηγεσίας.

Η απόσταση ανάμεσα στο πρόγραμμα και στις κυβερνητικές αποφάσεις δεν εξηγείται, επομένως, μόνο από τους εξωτερικούς οικονομικούς και πολιτικούς περιορισμούς. Συνδέεται ενδεχομένως και με τις εσωτερικές σχέσεις εξουσίας του κόμματος.

Η κυβερνητική εξουσία δεν δημιουργεί αναγκαστικά τον αρχηγισμό από το μηδέν. Μπορεί να ενισχύει και να οξύνει σχέσεις που ήδη υπάρχουν.

Η εσωκομματική δημοκρατία δεν μπορεί από μόνη της να εξουδετερώσει τους περιορισμούς της κρατικής διαχείρισης. Η απουσία της, όμως, μπορεί να μετατρέψει αυτούς τους περιορισμούς σε επιλογές μιας ηγεσίας χωρίς ουσιαστικό συλλογικό έλεγχο.

6. Η σερβική εμπειρία και τα όρια της πολιτικής εκπροσώπησης

Από αυτή τη σκοπιά, η οργανωτική ιδιαιτερότητα του σερβικού φοιτητικού κινήματος αποκτά ιδιαίτερη σημασία.

Οι φοιτητές επιχείρησαν να συγκροτήσουν διαδικασίες συλλογικής απόφασης που θα δέσμευαν ακόμη και προσωπικότητες με ισχυρή δημόσια αναγνώριση.

Η μελέτη της Sadie Zarris, From plenums to parliament: the rulebook behind Serbia’s Student List [4], εξετάζει τους κανόνες επιλογής υποψηφίων, τις εσωτερικές διαφωνίες και τις διαδικασίες μέσα από τις οποίες συγκροτήθηκε η Φοιτητική Λίστα.

Η σημασία αυτών των διαδικασιών δεν βρίσκεται στην υποτιθέμενη ορθότητα κάθε επιμέρους απόφασης, αλλά στη δυνατότητα συλλογικού ελέγχου ακόμη και των ισχυρότερων προσωπικοτήτων. Ωστόσο, η απουσία επίσημης ηγεσίας δεν αποκλείει την ανάπτυξη άτυπων κέντρων επιρροής. Ούτε η ύπαρξη συνελεύσεων εξασφαλίζει ότι όλοι συμμετέχουν με ίσους όρους.

Επιπλέον, η δυνατότητα επιλογής των υποψηφίων από το κίνημα δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε δυνατότητα ελέγχου των εκλεγμένων βουλευτών.Η κοινοβουλευτική εντολή απορρέει από το σύνολο του εκλογικού σώματος και δεν μπορεί να υποκαθίσταται από τις αποφάσεις μιας επιμέρους κοινωνικής συλλογικότητας.

Το πρόβλημα της πολιτικής εκπροσώπησης, επομένως, δεν εξαφανίζεται. Τίθεται με διαφορετικούς όρους.

Στην περίπτωση του ΣΥΡΙΖΑ, η κριτική της αρχηγικής λειτουργίας αναδεικνύει τον κίνδυνο υποκατάστασης της συλλογικής πολιτικής βούλησης από την ηγεσία.

Στην περίπτωση της Φοιτητικής Λίστας, το ερώτημα είναι αν οι συλλογικές διαδικασίες που ανέδειξαν τους εκπροσώπους θα διατηρήσουν την αυτονομία και την πολιτική τους επιρροή ή αν θα υποκατασταθούν από τη νέα κοινοβουλευτική και κυβερνητική εξουσία.

Το κρίσιμο δεν είναι μόνο η ύπαρξη ή η απουσία αρχηγού. Είναι ποιος παράγει τις πολιτικές αποφάσεις, ποιος τις ελέγχει και ποιος έχει πραγματική δυνατότητα να τις αμφισβητεί.

7. Η δημοκρατία ως διαδικασία παραγωγής πολιτικής γνώσης

Η συζήτηση για τη συμμετοχή μάς επιτρέπει να προχωρήσουμε πέρα από τη συνηθισμένη διάκριση ανάμεσα στη συμμετοχική και στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία.

Το βασικό πρόβλημα δεν είναι μόνο ποιος ψηφίζει ή ποιος εκπροσωπεί. Είναι αν οι συμμετέχοντες μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη διαμόρφωση των πολιτικών επιλογών.

Σε μια αρχηγική οργάνωση, η πολιτική αντιμετωπίζεται συχνά ως εφαρμογή μιας ήδη επεξεργασμένης στρατηγικής. Τα μέλη καλούνται να την αποδεχθούν ή να την απορρίψουν.

Η συλλογική διαδικασία αποκτά έτσι επικυρωτικό χαρακτήρα.

Μια διαφορετική αντίληψη αντιμετωπίζει τη συμμετοχή ως διαδικασία μέσα από την οποία μπορούν να εμφανιστούν νέες ιδέες, διαφορετικές λύσεις και πολιτικές δυνατότητες που δεν υπήρχαν πριν από τη συλλογική συζήτηση.

Οι συμμετέχοντες δεν περιορίζονται στην επιλογή ανάμεσα σε προκαθορισμένες εναλλακτικές. Μπορούν να μεταβάλουν το ίδιο το περιεχόμενο του προβλήματος.

Η δημοκρατία αποκτά έτσι και μια γνωσιακή διάσταση: δεν αποτελεί μόνο τρόπο νομιμοποίησης των αποφάσεων, αλλά και διαδικασία παραγωγής πολιτικής γνώσης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε συλλογική απόφαση είναι ορθή ή ότι η συμμετοχή εγγυάται την αλήθεια.

Οι δημοκρατικές διαδικασίες μπορούν να αναπαράγουν ανισότητες, να αποκλείουν μειοψηφικές απόψεις και να οδηγούν σε λανθασμένες επιλογές. Ωστόσο, ο αποκλεισμός της ουσιαστικής συμμετοχής περιορίζει τις δυνατότητες εμφάνισης νέων πολιτικών αντιλήψεων.

Η δημοκρατική διαδικασία δεν εγγυάται την παραγωγή του καινούργιου. Μπορεί όμως να δημιουργεί συνθήκες μέσα στις οποίες νέες δυνατότητες γίνονται ορατές και μπορούν να αναπτυχθούν.

Η σημασία της δημοκρατίας δεν εξαντλείται, επομένως, σε έναν ηθικό ή θεσμικό στόχο. Αφορά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο παράγεται η πολιτική.

8. Η λογική της πολιτικής ανάλυσης και η προβληματική του Μπαντιού

Η συζήτηση αυτή οδηγεί σε ένα βαθύτερο ερώτημα: υπάρχει μία και μοναδική λογική με την οποία μπορούμε να προσεγγίζουμε τα κοινωνικά και πολιτικά φαινόμενα;

Ο Alain Badiou, στο Εγκώμιο για τα μαθηματικά, αναφέρεται στην ύπαρξη διαφορετικών λογικών συστημάτων: της κλασικής, της ιντουισιονιστικής και της παρασυνεπούς λογικής.

Η κλασική λογική στηρίζεται, μεταξύ άλλων, στις αρχές της μη αντίφασης και του αποκλειόμενου τρίτου. Η ιντουισιονιστική δεν δέχεται ως γενικά έγκυρο το αποκλειόμενο τρίτο, ενώ η παρασυνεπής επιτρέπει την επεξεργασία αντιφατικών πληροφοριών χωρίς να καθιστά έγκυρο οποιοδήποτε συμπέρασμα.

Οι διακρίσεις αυτές έχουν συγκεκριμένο μαθηματικό περιεχόμενο και δεν μεταφέρονται αυτούσιες στην πολιτική θεωρία.

Μπορούν, ωστόσο, να αποτελέσουν αφετηρία για μια μεθοδολογική διερώτηση: είναι αναγκαίο όλες οι διαστάσεις μιας κοινωνικής πραγματικότητας να ερμηνεύονται μέσα από το ίδιο εννοιολογικό σύστημα;

Ο Μπαντιού διακρίνει τη λογική του Είναι, τη λογική του φαίνεσθαι και τη λογική του συμβάντος.

Με μια αναλογική χρήση αυτής της διάκρισης, μπορούμε να εξετάζουμε τις σχετικά σταθερές κοινωνικές δομές, τις συγκεκριμένες μορφές εμφάνισης των σχέσεων εξουσίας και τις νέες δυνατότητες που παράγονται από την πολιτική δράση.

Έτσι, μπορεί να είναι αληθές ότι μια κυβερνητική ανατροπή δεν αλλάζει τις βασικές καπιταλιστικές σχέσεις, ενώ ταυτόχρονα μεταβάλλει ουσιαστικά τις σχέσεις πολιτικής εκπροσώπησης ή δημιουργεί νέες μορφές δημοκρατικής συμμετοχής.

Οι διαπιστώσεις αυτές δεν αλληλοαναιρούνται.

Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η πρώτη θεωρείται ότι εξαντλεί το περιεχόμενο της ιστορικής πραγματικότητας και καθιστά τις υπόλοιπες ασήμαντες. Αντίστοιχα, η ύπαρξη δημοκρατικού προγράμματος σε ένα κόμμα δεν αποδεικνύει ότι οι πραγματικές οργανωτικές του πρακτικές είναι δημοκρατικές.

Η θεωρητική ταυτότητα, η οργανωτική συγκρότηση και η πρακτική άσκηση της εξουσίας αποτελούν διαφορετικές διαστάσεις, που χρειάζεται να εξετάζονται μέσα από τις μεταξύ τους σχέσεις και αντιφάσεις.

Η ιστορική πραγματικότητα δεν αποτελεί απλώς πεδίο εφαρμογής μιας θεωρίας. Μπορεί να είναι και το πεδίο στο οποίο αποκαλύπτονται τα όριά της.

9. Η πολιτική πράξη ως παραγωγή νέων δυνατοτήτων

Το κεντρικό ερώτημα είναι αν μπορούμε να γνωρίζουμε εκ των προτέρων όλες τις δυνατότητες κοινωνικού μετασχηματισμού μέσα από τη μελέτη των οικονομικών δομών, των ταξικών συσχετισμών, των πολιτικών οργανώσεων και των κρατικών θεσμών.

Ή αν η ίδια η πολιτική πράξη μπορεί να παράγει δυνατότητες που δεν ήταν δυνατόν να συναχθούν από την προηγούμενη γνώση μας.

Η δεύτερη εκδοχή δεν σημαίνει ότι η πολιτική αναπτύσσεται έξω από τις ιστορικές συνθήκες.

Σημαίνει ότι αυτές οι συνθήκες δεν προκαθορίζουν όλες τις μορφές συλλογικής δράσης που μπορούν να εμφανιστούν μέσα σε αυτές. Η σερβική εμπειρία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της δυνατότητας ενός κοινωνικού κινήματος να αναπτύξει μορφές πολιτικής οργάνωσης που δεν προκύπτουν ως αναγκαίο αποτέλεσμα των αρχικών κοινωνικών και πολιτικών συσχετισμών.

Η κρίση εμπιστοσύνης στους κρατικούς θεσμούς θα μπορούσε να οδηγήσει σε πολιτική απογοήτευση ή στην ενίσχυση των παραδοσιακών κομμάτων της αντιπολίτευσης. Αντί γι’ αυτό, το κίνημα δημιούργησε συλλογικές διαδικασίες και μια ιδιαίτερη μορφή πολιτικής εκπροσώπησης.

Το αποτέλεσμα προέκυψε από τις συγκεκριμένες πρακτικές, επιλογές και συγκρούσεις των ανθρώπων που συμμετείχαν.

Η πολιτική πράξη, επομένως, δεν περιορίζεται στην εφαρμογή ενός ήδη διαμορφωμένου σχεδίου. Μπορεί να δημιουργεί νέες δυνατότητες που δεν υπήρχαν ως συγκροτημένες πολιτικές επιλογές πριν από την εμφάνισή της.

Αυτή η δυνατότητα συνδέεται άμεσα με τη δημοκρατική συμμετοχή.

Όταν οι συλλογικές διαδικασίες επιτρέπουν στους συμμετέχοντες να αμφισβητούν τις υπάρχουσες επιλογές και να διαμορφώνουν διαφορετικές προτάσεις, δεν αναπαράγουν απλώς μια δεδομένη πολιτική βούληση. Συμβάλλουν στη δημιουργία της.

Στη φιλοσοφία του Μπαντιού, το συμβάν δεν ταυτίζεται απλώς με ένα απρόβλεπτο γεγονός. Η σημασία του συνδέεται με μια διαδικασία συνέχειας, μέσα από την οποία συγκροτείται μια νέα αλήθεια.

Επομένως, δεν αρκεί να χαρακτηρίζουμε μια εκλογική νίκη ή μια κοινωνική κινητοποίηση ως ιστορικό συμβάν.

Χρειάζεται να εξετάζουμε αν οι νέες δυνατότητες που εμφανίστηκαν μπορούν να αποκτήσουν διάρκεια και να μετασχηματίσουν πραγματικές κοινωνικές σχέσεις.

Το καινούργιο δεν αναγνωρίζεται μόνο από τη στιγμή της εμφάνισής του. Κρίνεται και από τις συνέχειες που μπορεί να δημιουργήσει.

10. Η δοκιμασία της κυβερνητικής εξουσίας

Η εκλογική επιτυχία της Φοιτητικής Λίστας δεν αποδεικνύει ότι έχει ήδη συγκροτηθεί μια νέα μορφή δημοκρατικής εξουσίας.

Αντίθετα, αναδεικνύει μια νέα αντίφαση.

Οι εκπρόσωποι του κινήματος καλούνται να λειτουργήσουν μέσα στους υπάρχοντες κρατικούς θεσμούς και να λάβουν αποφάσεις που αφορούν το σύνολο της κοινωνίας.Ταυτόχρονα, το κοινωνικό κίνημα καλείται να διατηρήσει την ανεξαρτησία του, ακόμη και απέναντι στην κυβέρνηση την οποία συνέβαλε να αναδείξει.

Αν μετατραπεί σε μηχανισμό υποστήριξης των κυβερνητικών αποφάσεων, η αυτονομία του μπορεί να υποχωρήσει.Αν, αντίθετα, επιδιώξει να υποκαταστήσει τους εκλεγμένους αντιπροσώπους, ανακύπτει διαφορετικό πρόβλημα δημοκρατικής νομιμοποίησης.

Η απουσία παραδοσιακού κόμματος δεν αποκλείει, επίσης, τη σταδιακή δημιουργία ενός νέου αρχηγικού μηχανισμού. Η ανάγκη κυβερνητικού συντονισμού, οι διοικητικοί περιορισμοί και η αντιμετώπιση κρίσεων μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως αιτιολογίες για τη συγκέντρωση της πολιτικής εξουσίας.

Η εμπειρία του ΣΥΡΙΖΑ αναδεικνύει γιατί αυτή η δυνατότητα πρέπει να εξετάζεται ως ουσιαστικό πολιτικό ζήτημα: Το κρίσιμο δεν είναι μόνο αν μια πολιτική εκπροσώπηση προέρχεται από ένα δημοκρατικό κίνημα, αλλά αν διατηρεί τις δημοκρατικές της πρακτικές όταν έρχεται αντιμέτωπη με τις αναγκαιότητες της διακυβέρνησης.

Η απάντηση δεν βρίσκεται αναγκαστικά στην κατάργηση της αντίφασης ανάμεσα στο κίνημα, στην πολιτική εκπροσώπηση και στην κυβέρνηση.Μπορεί να αναζητηθεί στη δημιουργία σχέσεων συνεργασίας, αντιπαράθεσης και αμοιβαίου ελέγχου, στις οποίες κανένας παράγοντας δεν θα υποκαθιστά τους υπόλοιπους.

Αυτό προϋποθέτει διαφάνεια, προστασία της διαφωνίας, ουσιαστική συμμετοχή στη διαμόρφωση των δημόσιων πολιτικών και ανεξαρτησία των κοινωνικών οργανώσεων. Κυρίως, προϋποθέτει την αναγνώριση ότι η κοινωνική αυτονομία δεν εξαντλείται στην εκλογική νομιμοποίηση μιας κυβέρνησης.

Η δυνατότητα μιας κοινωνίας να ελέγχει και να αμφισβητεί την εξουσία δεν καταργείται επειδή η ίδια συνέβαλε στην ανάδειξή της.

11. Η δημοκρατία ως ανοιχτή διαδικασία κοινωνικού μετασχηματισμού

Η σερβική εμπειρία δεν αναιρεί τις παραδοσιακές αναλύσεις για το κράτος, τις κοινωνικές τάξεις και την οικονομική εξουσία. Θέτει όμως υπό δοκιμασία την αξίωσή τους να αποτελούν ένα ολοκληρωμένο και κλειστό ερμηνευτικό σύστημα.

Αντίστοιχα, η εμπειρία του ΣΥΡΙΖΑ δείχνει ότι ένα δημοκρατικό πρόγραμμα δεν εξασφαλίζει από μόνο του τη δημοκρατική πολιτική πρακτική.

Οι μορφές οργάνωσης και οι διαδικασίες λήψης αποφάσεων δεν αποτελούν απλώς μέσα εφαρμογής μιας πολιτικής στρατηγικής. Μπορούν να μετασχηματίσουν ή ακόμη και να αναιρέσουν την ίδια τη στρατηγική. Εδώ βρίσκεται η βαθύτερη σχέση ανάμεσα στη μέθοδο της πολιτικής ανάλυσης και στις μορφές πολιτικής οργάνωσης.

Μια θεωρία που θεωρεί ότι κατέχει εκ των προτέρων την πολιτική αλήθεια κινδυνεύει να περιορίσει την πράξη στην εφαρμογή της. Και μια πολιτική οργάνωση που λειτουργεί με την ίδια λογική κινδυνεύει να περιορίσει τη δημοκρατία στην επικύρωση αποφάσεων που έχουν ήδη ληφθεί.

Αντίθετα, η αναγνώριση ότι η πολιτική πράξη μπορεί να παράγει νέες γνώσεις και δυνατότητες αναδεικνύει τη σημασία της συλλογικής συμμετοχής, της αυτονομίας και της δημοκρατικής διαβούλευσης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η δημοκρατική διαδικασία εγγυάται την αλήθεια ή ότι κάθε πολιτική καινοτομία οδηγεί στη χειραφέτηση.Η ιστορική εμπειρία μπορεί να παράγει τόσο νέες μορφές ελευθερίας όσο και νέες μορφές κυριαρχίας. Η αξιολόγησή τους απαιτεί κριτική έρευνα και εξέταση των πραγματικών συνεπειών τους.

Σημαίνει όμως ότι η θεωρία πρέπει να παραμένει ανοιχτή στην εμφάνιση εκείνου που δεν είχε προβλέψει.

Η δημοκρατία, από αυτή την οπτική, δεν αποτελεί απλώς έναν θεσμικό στόχο που θα πραγματοποιηθεί στο τέλος μιας πολιτικής διαδικασίας.Είναι μια διαρκής πρακτική μέσα από την οποία οι άνθρωποι μπορούν να αμφισβητούν τις υπάρχουσες σχέσεις εξουσίας, να συγκροτούν νέα συλλογικά υποκείμενα και να δημιουργούν διαφορετικές δυνατότητες κοινωνικής ζωής.

Το σημαντικότερο χαρακτηριστικό μιας χειραφετητικής πολιτικής θεωρίας μπορεί, επομένως, να μην είναι η ικανότητά της να προβλέπει την ιστορία, αλλά η δυνατότητά της να αναγνωρίζει και να κατανοεί εκείνο που η ίδια η ιστορία δημιουργεί πέρα από τις προβλέψεις της.

Και το αντίστοιχο χαρακτηριστικό μιας χειραφετητικής πολιτικής οργάνωσης να μην είναι η ικανότητά της να επιβάλλει τη δική της αλήθεια στην κοινωνία, αλλά η συμμετοχή της σε συλλογικές διαδικασίες που επιτρέπουν την παραγωγή νέων γνώσεων και πολιτικών δυνατοτήτων.

Αν η πολιτική πράξη μπορεί πράγματι να δημιουργεί το καινούργιο, τότε η δημοκρατία δεν είναι απλώς ο τρόπος με τον οποίο αποφασίζουμε για όσα ήδη γνωρίζουμε. Είναι και η διαδικασία μέσα από την οποία ανακαλύπτουμε δυνατότητες που μέχρι χθες δεν γνωρίζαμε ότι υπάρχουν.

Σημειώσεις

[1] Alta banka. Στις 30 Οκτωβρίου 2026 αφαιρέθηκε η άδεια λειτουργίας της τράπεζας και στις 3 Νοεμβρίου ξεκίνησε η πτωχευτική διαδικασία. Ο ιδιοκτήτης της, Ντάβορ Μάτσουρα, συνελήφθη μαζί με δύο στελέχη, με την υποψία παράνομης αφαίρεσης περίπου 380 εκατομμυρίων ευρώ. Ο ίδιος αρνείται τις κατηγορίες, οι οποίες παραμένουν υπό δικαστική διερεύνηση. Η υπόθεση αποκτά ιδιαίτερη πολιτική σημασία εξαιτίας των επιχειρηματικών διασυνδέσεων του Μάτσουρα με πρόσωπα του περιβάλλοντος Βούτσιτς, της συνεργασίας της τράπεζας με δημόσιες επιχειρήσεις και των ερωτημάτων για τον εποπτικό ρόλο της Κεντρικής Τράπεζας της Σερβίας.

[2] Το κεφάλαιο 8 «Το κόμμα ως μόνιμη “αντιπολίτευση” στο κράτος» από το κείμενο: «Για τον αυτοπροσδιορισμό και την πολιτική αυτονομία του ΜέΡΑ25», Μάιος 2022.

[3] «ΣΥΡΙΖΑ: ὁδηγοὶ τυφλοί, οἱ διυλίζοντες τὸν κώνωπα, τὴν δὲ κάμηλον καταπίνοντες», Οκτώβριος 2024.

[4] Sadie Zarris, From plenums to parliament: the rulebook behind Serbia’s Student List, The Loop – European Consortium for Political Research, 21 Οκτωβρίου 2026.